Thắng lợi ấy không phải là sự ngẫu nhiên của lịch sử, càng không đơn thuần là kết quả của một thời cơ quốc tế thuận lợi. Đó là kết tinh của cả một quá trình chuẩn bị lâu dài, sự lãnh đạo đúng đắn, nghệ thuật nắm bắt và phát huy thời cơ, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và ý chí độc lập, tự do đã được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Thắng lợi của đường lối đúng đắn và nghệ thuật chuẩn bị lực lượng

Giá trị trước hết của Cách mạng Tháng Tám là ở chỗ Đảng đã xác lập đúng mục tiêu chiến lược: Đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, tập hợp mọi lực lượng yêu nước vào mặt trận thống nhất, xây dựng lực lượng chính trị của quần chúng làm nền tảng, đồng thời từng bước xây dựng lực lượng vũ trang và căn cứ địa cách mạng.

Đây là một quá trình kiên trì, chủ động và có tầm nhìn. Việt Minh được xây dựng và phát triển rộng khắp; phong trào cách mạng thâm nhập sâu vào công nhân, nông dân, trí thức, thanh niên, phụ nữ và nhiều tầng lớp xã hội. Đến tháng 4-1945, các lực lượng vũ trang cách mạng được thống nhất thành Việt Nam Giải phóng quân. Tháng 6-1945, Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập, tạo một căn cứ địa quan trọng cho cuộc Tổng khởi nghĩa.

Bài học sâu sắc ở đây là: Muốn thắng lợi khi thời cơ đến, phải chuẩn bị lực lượng từ trước khi thời cơ xuất hiện. Thời cơ chỉ trở thành thắng lợi khi có một lực lượng đủ mạnh, một tổ chức đủ năng lực và một quyết tâm chính trị đủ lớn để biến khả năng thành hiện thực.

Một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định của Cách mạng Tháng Tám là nghệ thuật nắm bắt thời cơ. Tháng 8-1945, Chiến tranh thế giới lần thứ hai đi đến hồi kết. Nhật Bản đứng trước thất bại và ngày 15-8-1945 tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Trước sự thay đổi mau lẹ của tình hình, Đảng lập tức nhận định thời cơ tổng khởi nghĩa đã chín muồi. Ngày 13-8-1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được thành lập và Quân lệnh số 1 được phát đi, phát động Tổng khởi nghĩa trong cả nước.

Điều đáng nói là Đảng không thụ động chờ đợi “thời cơ hoàn hảo”; ngược lại, đã chủ động đánh giá tình hình, dự báo xu thế, quyết đoán hành động và tổ chức quần chúng giành chính quyền trước khi các lực lượng bên ngoài có thể can thiệp, làm thay đổi cục diện. Đó là một bài học đặc biệt có giá trị trong mọi thời kỳ: Thời cơ không tự biến thành thắng lợi; thời cơ phải được nhận diện bằng tư duy chiến lược, được nắm bắt bằng bản lĩnh và được chuyển hóa bằng hành động tổ chức hiệu quả.

Hà Nội - nơi hội tụ và lan tỏa sức mạnh của Cách mạng Tháng Tám

Trong thắng lợi chung của cả nước, Hà Nội giữ vị trí đặc biệt. Là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa và đầu não cai trị của chế độ cũ, thắng lợi ở Hà Nội có ý nghĩa trực tiếp đối với cục diện cách mạng cả nước. Ngày 19-8-1945, hàng vạn quần chúng từ nội, ngoại thành đổ về khu vực Nhà hát Lớn. Cuộc mít tinh nhanh chóng chuyển thành biểu tình, tuần hành thị uy. Các lực lượng cách mạng tiến vào chiếm những cơ quan trọng yếu. Đến tối 19-8, các cơ quan quan trọng của chính quyền cũ tại Hà Nội đã về tay cách mạng; Việt Minh hoàn toàn làm chủ thành phố.

Điều đặc biệt là thắng lợi ở Hà Nội đã tạo hiệu ứng chính trị mạnh mẽ, cổ vũ các địa phương khác vùng lên. Hà Nội vì thế không chỉ là một địa bàn khởi nghĩa thành công, mà còn là điểm đột phá chiến lược, tạo sức lan tỏa và thúc đẩy thắng lợi của Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước. Từ Hà Nội, ngày 2-9-1945, tại Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố trước quốc dân và thế giới về sự ra đời của nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Hà Nội từ một trung tâm cai trị của chế độ thuộc địa trở thành Thủ đô của một nước Việt Nam độc lập.

Nếu đường lối đúng đắn là nhân tố định hướng, thì nhân dân là chủ thể trực tiếp làm nên thắng lợi. Cách mạng Tháng Tám là cuộc nổi dậy của hàng triệu người Việt Nam. Từ công nhân, nông dân đến trí thức, thanh niên, phụ nữ; từ đô thị đến nông thôn, đồng bằng đến miền núi, cả dân tộc đã hội tụ trong một mục tiêu chung: Độc lập dân tộc. Bởi vậy, một bài học xuyên suốt của Cách mạng Tháng Tám là lấy dân làm gốc, xây dựng niềm tin của nhân dân, khơi dậy lòng yêu nước và biến khát vọng của nhân dân thành sức mạnh chính trị - xã hội. Đây cũng chính là giá trị có ý nghĩa lâu dài đối với Hà Nội hôm nay. Một Thủ đô hiện đại không thể chỉ được xây dựng bằng những công trình lớn, những con số tăng trưởng hay công nghệ tiên tiến. Nền tảng sâu xa nhất vẫn là sự đồng thuận xã hội, niềm tin của nhân dân, chất lượng cuộc sống và khả năng để mỗi người dân thực sự tham gia, thụ hưởng và đóng góp vào quá trình phát triển.

Từ tinh thần Cách mạng Tháng Tám đến yêu cầu xây dựng Hà Nội hiện đại, văn hiến, văn minh

Hơn tám thập niên đã trôi qua nhưng tinh thần Cách mạng Tháng Tám không hề mất đi giá trị. Với Hà Nội, tinh thần ấy cần được chuyển hóa từ tinh thần giành chính quyền sang tinh thần kiến tạo và phát triển Thủ đô.

Hà Nội cần tiếp tục phát huy bài học chủ động, sáng tạo, quyết đoán nắm bắt thời cơ. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, những cơ hội phát triển không đứng yên chờ đợi. Thành phố phải có năng lực nhận diện sớm xu thế, chủ động tạo dựng lợi thế và biến lợi thế thành động lực tăng trưởng mới. Tinh thần ấy đặc biệt phù hợp với yêu cầu xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm lớn về chính trị, văn hóa, khoa học, công nghệ, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế. Những bài học về chủ động, sáng tạo và quyết đoán từ năm 1945 đang được Hà Nội nhìn nhận như nguồn động lực để Thủ đô tiên phong trong kỷ nguyên mới.

Cách mạng Tháng Tám nhắc nhở Hà Nội rằng, mọi thành công bền vững đều phải bắt nguồn từ nhân dân và vì nhân dân. Trong điều kiện hiện nay, điều đó trước hết đòi hỏi chính quyền thành phố phải thực sự gần dân, trọng dân, lắng nghe dân và phục vụ nhân dân; tiếp tục cải cách hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công, xây dựng chính quyền số, quản trị đô thị bằng dữ liệu và tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình hoạch định, giám sát chính sách. Đồng thời, Hà Nội cần tạo môi trường để trí thức, doanh nhân, văn nghệ sĩ, thanh niên và cộng đồng dân cư phát huy tối đa năng lực sáng tạo. Nếu năm 1945, sức mạnh của nhân dân tạo nên sức mạnh tổng khởi nghĩa, thì hôm nay, sức sáng tạo của nhân dân phải trở thành một trong những nguồn lực quan trọng nhất của tăng trưởng và phát triển Thủ đô. Đặc biệt, trong xây dựng và bảo vệ Thủ đô, cần tiếp tục củng cố, tăng cường thế trận lòng dân, kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế - xã hội với quốc phòng, an ninh, đối ngoại và hội nhập quốc tế; chủ động phòng ngừa các nguy cơ từ sớm, từ xa, không để bị động, bất ngờ.

Biến ký ức lịch sử thành động lực phát triển

Hà Nội hôm nay đứng trước một thời cơ phát triển mới nhưng cũng đối diện nhiều thách thức: Áp lực hạ tầng, giao thông, môi trường, dân số, quản trị đô thị, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng và cạnh tranh ngày càng cao giữa các đô thị lớn trong khu vực. Trong hoàn cảnh ấy, bài học năm 1945 vẫn có thể khái quát thành một công thức có giá trị: Có mục tiêu đúng - có tổ chức mạnh - có nhân dân đồng thuận - có năng lực dự báo - có bản lĩnh hành động - và biết biến thời cơ thành kết quả cụ thể.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là thắng lợi vĩ đại của dân tộc Việt Nam, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do và đặt nền móng cho tiến trình xây dựng một nước Việt Nam mới. Thắng lợi ấy là kết quả tổng hợp của đường lối đúng đắn, sự lãnh đạo tài tình của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, quá trình chuẩn bị lực lượng công phu và nghệ thuật đặc biệt về nhận diện, chớp thời cơ.

Đối với Hà Nội, ngày 19-8-1945 không chỉ là một mốc son lịch sử mà còn là một mệnh lệnh tinh thần. Từ thành phố đã từng đứng lên giành chính quyền, Hà Nội hôm nay phải tiếp tục đi đầu trong kiến tạo tương lai; từ tinh thần “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” chuyển thành tinh thần tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, đổi mới và sáng tạo.

Nếu mùa thu năm 1945, Hà Nội góp phần mở cánh cửa bước vào kỷ nguyên độc lập, thì Hà Nội hôm nay cần tiếp tục tiên phong mở cánh cửa bước vào kỷ nguyên phát triển giàu mạnh, văn minh, hiện đại của dân tộc. Đó chính là sự tiếp nối có ý nghĩa nhất của Cách mạng Tháng Tám: Biến niềm tự hào lịch sử thành khát vọng phát triển, biến truyền thống cách mạng thành năng lực hành động và biến sức mạnh của nhân dân thành động lực xây dựng Thủ đô ngày càng văn hiến, văn minh, hiện đại, xứng đáng là trái tim của cả nước.